ĐỌC PHAN KHÔI MỚI THẤY NGƯỜI XƯA NGHĨ VỀ TIẾNG VIỆT KINH KHỦNG ĐẾN MỨC NÀO

 ĐỌC PHAN KHÔI MỚI THẤY NGƯỜI XƯA NGHĨ VỀ TIẾNG VIỆT KINH KHỦNG ĐẾN MỨC NÀO

Tôi vừa đọc liền hai bài khảo cứu của Phan Khôi.

Một bài bàn về 8 chữ:

Trên, dưới, trong, ngoài, lên, xuống, vào, ra.

Một bài bàn về 4 chữ:

Con, cây, cục, cái.

Đọc xong mới hiểu vì sao có người gọi ông là một trong những bộ óc ngôn ngữ học đáng gờm nhất Việt Nam thế kỷ XX.

Điều làm tôi kinh ngạc không phải là ông đúng hết.

Mà là ông nhìn thấy vấn đề.

Đó mới là thứ hiếm.

---

Người bình thường dùng chữ.

Phan Khôi nhìn chữ.

Người bình thường nói:

"ra Hà Nội", "vào Huế", "lên Hà Nội", "xuống Hải Dương".

Phan Khôi hỏi:

Tại sao lại ra?

Tại sao lại vào?

Tại sao không phải ngược lại?

Và từ một câu hỏi tưởng như ngớ ngẩn ấy, ông lần ra cả một hệ thống tư duy không gian của người Việt.

Người Việt truyền thống không nhìn đất nước như một tấm bản đồ treo trên tường.

Người Việt nhìn đất nước từ chỗ mình đang đứng.

Cho nên:

Ở Huế thì ra Hà Nội.

Ở Hà Nội thì vào Huế.

Ở Hải Dương thì lên Hà Nội.

Ở Hà Nội thì xuống Hải Dương.

Đó không chỉ là ngôn ngữ.

Đó là cách người Việt cảm nhận thế giới.

---

Bài thứ hai còn thú vị hơn.

Ông hỏi:

Tại sao là con sông mà lại là cái ao?

Tại sao là con mắt nhưng lại là cái tai?

Tại sao là con tim nhưng lại là cái đầu?

Rồi ông đưa ra một giả thuyết táo bạo:

"Con" không phải để chỉ giống đực.

"Cái" không phải để chỉ giống cái.

Mà "con" thường dành cho những gì động.

"Cái" thường dành cho những gì tĩnh.

Con sông vì nước chảy.

Cái ao vì nước đứng.

Con mắt vì chuyển động.

Con tim vì đập.

Cái tai thì không.

Cái mũi thì không.

Đúng hay sai chưa bàn.

Nhưng chỉ riêng việc nhìn ra quy luật ấy đã là một năng lực quan sát đáng nể.

---

Điều đáng phục nhất là hoàn cảnh.

Đây không phải công trình được viết trong đại học Oxford.

Không phải trong thư viện Harvard.

Không phải trong viện nghiên cứu Paris.

Mà là giữa núi rừng Việt Bắc những năm chiến tranh.

Không Google.

Không Internet.

Không cơ sở dữ liệu số.

Không kho ngữ liệu điện tử.

Không trí tuệ nhân tạo.

Chỉ có một bộ óc.

Một cuốn sổ.

Và hàng chục năm quan sát tiếng nói của dân mình.

---

Đọc những bài này tôi chợt hiểu:

Sức mạnh của học thuật không nằm ở việc biết nhiều sách.

Mà nằm ở khả năng nhìn thấy điều người khác nhìn mãi mà không thấy.

Ai cũng nói "con sông".

Ai cũng nói "cái ao".

Hàng triệu người nói suốt hàng trăm năm.

Chỉ có một người dừng lại và hỏi:

"Tại sao?"

Và đôi khi, toàn bộ khoa học bắt đầu từ một câu hỏi như thế.

Can Pham

Bài viết gốc: https://www.facebook.com/share/p/14dDNkNt9fF

Ẩn bớt

12

2